Linux Temel Komutlar: Sunucu Yönetimi İçin Başvuru Rehberi

Linux temel komutlar, komut satırında dosyaları yönetmek, servisleri başlatıp durdurmak, günlükleri okumak ve sunucunun sağlığını kontrol etmek için her gün kullanılan araçlardır. Grafik arayüzü olmayan bir sunucuda yönetimin neredeyse tamamı birkaç düzine komutla yapılır; hepsini ezberlemek gerekmez, hangi işin hangi komutla yapıldığını bilmek yeterlidir.

Tablolar Ubuntu 24.04 LTS ve Debian 12–13 esas alınarak hazırlanmıştır; AlmaLinux ve Rocky Linux farkları paket bölümünde belirtilmiştir. LIONFIN VPS sunucularında tam root erişiminiz olduğu için tüm komutları kullanabilirsiniz; SSH erişimli Linux hosting hesaplarında ise dosya ve metin komutlarının çoğu çalışır, sudo gerektirenler çalışmaz. Sunucuya bağlanmak için VPS bağlantı rehberine bakın.

Linux temel komutları nasıl yazılır, yardım nasıl alınır?

Bir Linux komutu komut -seçenekler argümanlar biçiminde yazılır: ls -lh /var/log komutunda ls komut, -lh seçenekler, /var/log argümandır. Büyük-küçük harf önemlidir; sistem ayarlarını değiştiren komutların başına sudo eklenir.

Büyük aktarım ya da derleme gibi uzun işleri tmux oturumunda çalıştırın; SSH bağlantısı koparsa tmux attach ile kaldığınız yere dönersiniz (paket yoksa sudo apt install tmux).

Dosya ve dizin işlemleri hangi komutlarla yapılır?

Temel dosya ve dizin işlemleri on kadar komutla yapılır; komut satırında çöp kutusu olmadığını unutmayın:

cp -a izinleri, sahipliği ve tarihleri koruduğu için site kopyalarken düz cp -r yerine tercih edilir. find örneği yedi günden eski .log dosyalarını listeler; sonuna -delete eklemeden önce listeyi mutlaka kontrol edin.

Dosya izinleri ve sahiplik nasıl değiştirilir?

İzinler chmod, sahiplik chown ile değiştirilir. ls -l çıktısındaki -rw-r--r-- dizisi sırasıyla sahip, grup ve diğerlerinin okuma (r), yazma (w) ve çalıştırma (x) haklarını gösterir; sayısal gösterimde r=4, w=2, x=1 toplanır:

Bir sitedeki izinleri toplu düzeltmek için dizinleri ve dosyaları ayrı ele alın:

find /var/www/site -type d -exec chmod 755 {} \;
find /var/www/site -type f -exec chmod 644 {} \;

Yanlış izin ve sahiplik web sunucusunda erişim hatalarına yol açar; teşhis adımları 403 Forbidden hatası çözümü rehberindedir.

Metin dosyaları nasıl okunur, aranır ve düzenlenir?

Yapılandırma dosyaları ve günlükler düz metin olduğundan okuma, arama ve düzenleme komutları en sık kullanacağınız gruptur:

Komutları boru ile birleştirerek hızlı analiz yapabilirsiniz; örneğin Nginx erişim günlüğünde en çok istek gönderen on IP adresi:

sudo awk '{print $1}' /var/log/nginx/access.log | sort | uniq -c | sort -rn | head

Süreçler nasıl izlenir ve durdurulur?

Çalışan programlar (süreçler) ps ve top ile izlenir, kill ailesiyle durdurulur:

kill -9 sürece kapanış işlemlerini yapma fırsatı vermez; veritabanı gibi servislerde veri bozulmasına yol açabileceği için önce systemctl stop ya da düz kill deneyin. htop yoksa sudo apt install htop ile kurun. Yük ortalaması ve bellek değerlerinin yorumu Linux sunucu performans izleme rehberinde anlatılmıştır.

Paketler apt ve dnf ile nasıl yönetilir?

Yazılım kurma, güncelleme ve kaldırma işleri Debian ve Ubuntu’da apt, AlmaLinux ve Rocky Linux’ta dnf ile yapılır:

apt purge, remove’dan farklı olarak paketin yapılandırma dosyalarını da siler. apt etkileşimli kullanım için tasarlanmıştır; betiklerde kararlı çıktı veren apt-get tercih edilir. Kaynağını bilmediğiniz depoları ve paket dosyalarını eklemeyin. Otomatik güvenlik güncellemelerinin kurulumu VPS ilk kurulum adımları rehberindedir.

Servis ve günlük yönetimi: systemctl ve journalctl nasıl kullanılır?

Modern dağıtımlarda servisler systemd tarafından yönetilir: systemctl servisleri başlatıp durdurur, journalctl günlüklerini okur.

Yapılandırma değiştirdikten sonra yeniden başlatmadan önce sözdizimini sınayın: Nginx için sudo nginx -t, Apache için sudo apachectl configtest, SSH için sudo sshd -t. Hatalı yapılandırmayla yapılan bir restart servisi tamamen durdurabilir. Bazı uygulamalar journal yerine dosyaya yazar: Nginx günlükleri /var/log/nginx/, Ubuntu’nun genel sistem kayıtları /var/log/syslog altındadır.

Ağ, disk ve arşiv işlemleri hangi komutlarla yapılır?

Bağlantı sorunlarını, dolan diski ve yedek arşivlerini aşağıdaki komutlarla yönetirsiniz:

ifconfig ve netstat eski net-tools paketine aittir ve yeni kurulumlarda bulunmayabilir; yerlerini ip ve ss almıştır. Günlükler diski dolduruyorsa sudo journalctl --vacuum-time=14d on dört günden eski kayıtları siler. tar komutunda -C ile verdiğiniz hedef dizin önceden var olmalıdır (mkdir -p /tmp/geri).

Hangi Linux komutları tehlikelidir?

Linux temel komutları arasında en çok zarar verebilenler geri alınamayan silme, herkese açık izin ya da doğrulanmamış kod çalıştırma içerenlerdir; sistem bu komutları onay istemeden uygular. Özellikle dikkat edin:

• rm -rf: Sorgusuz ve özyinelemeli siler. Hedefi önce ls ile kontrol edin; rm -rf $DIZIN/* gibi değişkenli komutlarda değişken boş kalırsa komut rm -rf /* hâline gelir.
• chmod -R 777 ve yanlış dizinde chown -R: Binlerce dosyanın izinlerini ya da sahipliğini tek seferde bozar.
• curl -fsSL ADRES | sudo bash: İnternetten gelen betiği okumadan root olarak çalıştırır; betiği önce indirip less ile inceleyin ya da dağıtımın paketini kullanın.
• > yönlendirmesi: Hedef dosyanın içeriğini sıfırlar; eklemek için >> kullanın.
• dd ve mkfs: Yanlış disk adında tüm bölümü siler; hedefi lsblk ile iki kez doğrulayın.
• Uzaktan güvenlik duvarı ve SSH değişiklikleri: Hatalı bir kural bağlantınızı keser; ikinci bir oturumu açık tutun ve UFW kurallarını etkinleştirmeden önce gözden geçirin.

Riskli bir işlemden önce yedek almak bu hataların çoğunu telafi edilebilir kılar; yöntemler VPS yedekleme ve snapshot rehberindedir.